Na wstępie zaznaczyć warto, iż testament ustny jest testamentem szczególnym. Nie może być sporządzony w każdej, dowolnie wybranej przez spadkodawcę chwili. Musi istnieć przynajmniej jedna z okoliczności wskazanych w art. 952 § 1 KC, pozwalająca na skorzystanie z tej formy testamentu. Przewidziane ustawą okoliczności to:
obawa rychłej śmierci spadkodawcy;
zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe;
zachowanie zwykłej formy testamentu jest znacznie utrudnione.
Okoliczności, w których można sporządzić testament ustny
Jak wskazuje się w orzecznictwie, obawa rychłej śmierci spadkodawcy nie może być oceniana wyłącznie na podstawie subiektywnych odczuć spadkodawcy. Jej istnienie musi być uzasadnione obiektywnie. Muszą wystąpić takie stany chorobowe lub skutki nagłych wypadków, które w świetle wiedzy lekarskiej oraz doświadczenia życiowego mogą spowodować rychły zgon. Obawa rychłej śmierci musi istnieć w chwili sporządzenia testamentu. Sam fakt, że śmierć spadkodawcy rzeczywiście nastąpiła krótko po sporządzeniu testamentu, nie wystarcza dla przyjęcia, że obawa rychłej śmierci rzeczywiście wystąpiła (tak orz. SN z 4.7.1952 r., C 1321/52, OSN 1953, Nr 1, poz. 30; odmiennie uchw. SN z 7.1.1992 r., III CZP 135/91, z glosą E. Skowrońskiej, OSP 1993, Nr 1, poz. 4).
Następnie należy podkreślić, że okoliczności uniemożliwiające lub znacznie utrudniające skorzystanie ze zwykłej formy testamentu muszą prowadzić do powstania niemożliwości sporządzenia testamentu zwykłego lub do znacznych utrudnień w tym zakresie. Taka sytuacja wystąpi, gdy spadkodawca nie jest w stanie udać się do osoby urzędowej uprawnionej do odebrania oświadczenia przy testamencie allograficznym (art. 951) lub do notariusza i nie jest możliwe przywołanie tych osób.
Jak sporządza się testament ustny
Spadkodawca może oświadczyć ostatnią wolę ustnie przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków. Treść testamentu ustnego może być stwierdzona w ten sposób, że jeden ze świadków albo osoba trzecia spisze oświadczenie spadkodawcy przed upływem roku od jego złożenia, z podaniem miejsca i daty oświadczenia oraz miejsca i daty sporządzenia pisma, a pismo to podpiszą spadkodawca i dwaj świadkowie albo wszyscy świadkowie. W wypadku gdy treść testamentu ustnego nie została w powyższy sposób stwierdzona, można ją w ciągu sześciu miesięcy od dnia otwarcia spadku stwierdzić przez zgodne zeznania świadków złożone przed sądem. Jeżeli przesłuchanie jednego ze świadków nie jest możliwe lub napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody, sąd może poprzestać na zgodnych zeznaniach dwóch świadków.
Podsumowanie
Wskazać należy, iż analiza praktyki sądowej wskazuje na częstsze fałszowanie testamentów ustnych w porównaniu z innymi. W konsekwencji zdaniem Sądu Najwyższego stwierdzanie nabycia spadku na podstawie testamentu ustnego powinno zostać poprzedzone precyzyjnym ustaleniem wszystkich okoliczności towarzyszących wyrażeniu przez spadkodawcę jego ostatniej woli we wskazanej formie. Konieczne jest przeprowadzenie szczególnie wnikliwego badania w przedmiocie zachowania wymagań ustawy dotyczących zarówno formalnych przesłanek ważności, jak i okoliczności pozwalających na skorzystanie z testamentu ustnego.
