Wydziedziczenie stanowi szczególną instytucję prawa spadkowego, która polega na pozbawieniu osoby uprawnionej do zachowku tego prawa. Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego, wydziedziczenie może dotyczyć wyłącznie zstępnych, małżonka oraz rodziców spadkodawcy i musi zostać dokonane w testamencie.
Podstawą wydziedziczenia mogą być wyłącznie przyczyny wskazane w ustawie, a dokładniej w przepisie art. 1008 k.c. Po pierwsze, spadkodawca może wydziedziczyć uprawnionego, jeżeli wbrew jego woli postępuje on uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. Chodzi tu o zachowania rażąco naganne, powtarzalne i świadome, naruszające podstawowe normy moralne. Warto dodać, że zachowanie takie nie odnosi się do relacji ze spadkodawcą i nie dotyka samego spadkodawcy. Chodzi tutaj o niemoralne prowadzenie się, prowadzenie nieuczciwej działalności, zaś jako przykłady można wymienić handel narkotykami, pijaństwo, znęcanie się nad osobami bliskimi. Ponadto spadkodawca musi wyraźnie ujawnić, że takiego postępowania spadkobiercy nie akceptuje, a spadkobierca takie wskazanie zignorować.
Drugą przesłanką jest dopuszczenie się przez uprawnionego względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci. Tego rodzaju zachowania muszą mieć szczególnie ciężki charakter i uzasadniać zerwanie więzi rodzinnych. Należy przy tym wskazać, że Sąd orzekający o skuteczności wydziedziczenia jest uprawniony do samodzielnej oceny kwestii popełnienia przestępstwa. Nie musi zatem zapaść prawomocny wyrok sądu karnego, nie jest on konieczny dla dokonania odpowiedniej oceny tej przesłanki przez Sąd w sprawie cywilnej. Warto jednak pamiętać o treści przepisu art. 11 zd. 1 k.p.c., zgodnie z którym ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd w postępowaniu cywilnym.
Trzecią ustawową przesłanką wydziedziczenia jest uporczywe niedopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych, takich jak brak pomocy, zainteresowania czy opieki, mimo istnienia realnej możliwości ich wykonywania. Samo pojęcie obowiązków rodzinnych może być interpretowane szeroko. Do kategorii tej można zaliczyć zarówno obowiązki wynikające z przepisów, jak i powinności czysto społeczne lub moralne.
Skuteczność wydziedziczenia zależy od precyzyjnego wskazania przyczyny w testamencie. Przyczyna ta musi istnieć w chwili sporządzania testamentu i być zgodna z rzeczywistością. Brak jej wskazania lub podanie przyczyny nieprawdziwej powoduje bezskuteczność wydziedziczenia.
Podsumowując, wydziedziczenie jest instytucją o charakterze wyjątkowym, stosowaną jedynie w sytuacjach szczególnie uzasadnionych, gdy zachowanie osoby uprawnionej do zachowku rażąco narusza więzi rodzinne i zasady współżycia społecznego.
