Wprowadzenie
W myśl art. 1010 k.c. spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył. Innymi słowy przebaczenie powoduje, że spadkobierca ustawowy nie zostanie pozbawiony zachowku. Wydziedziczenie jest wówczas bezskuteczne.
Czym właściwie jest przebaczenie?
Przebaczenie w sensie prawnym to wyrażona na zewnątrz decyzja, by nie wywodzić nic więcej z doznanej przykrości. Chodzi tu o niewypominanie przykrości, potraktowanie jej jako niebyłej, puszczenie w niepamięć doznanej krzywdy i odczutej urazy. Zastrzec przy tym należy, iż przebaczenie jako zachowanie o znacznym udziale czynnika emocjonalnego, nie jest oświadczeniem woli, ani nawet zachowaniem zbliżonym do oświadczeń woli ( por. Komentarz do art. 1010 k.c. pod red. Pietrzykowskiego, 2015 r.). Przebaczenie musi zostać uzewnętrznione, tzn. dokonane w taki sposób, by mogło być odebrane przez inną osobę (określoną lub nieokreśloną) w chwili przebaczenia lub później. Wskazać należy, iż do uzewnętrznienia przebaczenia nie jest wymagana żadna forma . Wystarczające będzie każde zachowanie się spadkodawcy, które ujawnia, wedle obiektywnych kryteriów, że przebaczył. Nie musi ono być skierowane do osoby, której przebacza, nie musi mieć w ogóle adresata, ani do kogokolwiek dotrzeć. Musi natomiast zaistnieć w taki sposób, by można było ocenić, iż doszło do przebaczenia.
Jaka może być forma przebaczenia?
Kodeks cywilny nie wskazuje, w jaki sposób (tj. w jakiej formie) spadkodawca ma przebaczyć wydziedziczonemu. W aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że przebaczenie przez spadkodawcę uprawnionemu do zachowku może nastąpić także po wydziedziczeniu go w testamencie i do swej skuteczności nie wymaga zachowania formy testamentowej. Jest to potwierdzenie wcześniejszego stanowiska wyrażonego już w uchwale z 14 czerwca 1971 r. (III
CZP 24/71). Wówczas SN stwierdził: „Gdy spadkodawca przebaczył spadkobiercy po wydziedziczeniu go w testamencie, wydziedziczenie to jest bezskuteczne bez względu na formę, w jakiej przebaczenie nastąpiło”. Dopuszczalność dokonania przebaczenia już po wydziedziczeniu w testamencie, i to w dowolnej formie, jest rezultatem respektowania przez ustawodawcę woli spadkodawcy. Wola spadkodawcy wyrażona w ramach przebaczenia ma priorytet nad formą samego aktu przebaczenia. Przebaczenie może być dokonane w dowolnej
formie, w sposób wyraźny lub dorozumiany. Można zatem przebaczyć niegodziwemu spadkobiercy uprawnionemu do zachowku jego niewłaściwe zachowanie. Spadkodawca może przesądzić, czy osoba, która zachowuje się niewłaściwie, winna uzyskać określone korzyści ze spadku. W rzeczywistości nie sposób wykluczyć sytuacji, gdy od sporządzenia testamentu zawierającego rozrządzenie o wydziedziczeniu sytuacja faktyczna leżąca u podstaw sporządzenia
danego testamentu ulegnie znaczącej zmianie, w tym zmianie tego rodzaju, że spadkodawca pojednał się ze spadkobiercą. Wówczas wydziedziczenie danego spadkobiercy mogłoby okazać się niesłuszne. Pozbawieniu skutków prawnych wydziedziczenia służy w takich okolicznościach konstrukcja prawna – przebaczenia. Należy podzielić stanowisko, wedle którego nie jest
konieczne, aby wydziedziczenie zostało odwołane przez samego spadkodawcę w sporządzonym przez niego testamencie, a radykalna zmiana postępowania wydziedziczonego po sporządzeniu testamentu stwarza podstawę do uznania wydziedziczenia za bezskuteczne.
