Wprowadzenie
Zgodnie z art. 898 § 1 k.c. dopuszczalna jest możliwość odwołania darowizny wykonanej, jeżeli obdarowany dopuścił się względem darczyńcy rażącej niewdzięczności. Zatem uprawnienie do odwołania darowizny jest uzależnione od zachowania się osoby obdarowanej względem darczyńcy.
Czym jest rażąca niewdzięczność?
Wskazana w przepisie rażąca niewdzięczność zachodzi wówczas, gdy zachowanie obdarowanego jest wysoce niewłaściwe i krzywdzące darczyńcę. Do przykładowych sytuacji uzasadniających odwołanie darowizny zalicza się popełnienie przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub czci albo przeciwko majątkowi darczyńcy oraz o naruszenie przez obdarowanego spoczywających na nim obowiązków wynikających ze stosunków osobistych, w tym również rodzinnych, łączących go z darczyńcą, oraz obowiązku wdzięczności. Rażąca niewdzięczność musi wystąpić po zawarciu umowy.
Należy podkreślić, że sama umowa darowizny wytwarza między jej stronami określony stosunek, który wyraża się w szczególnym, etycznym obowiązku wdzięczności ze strony obdarowanego. Naruszenie tego obowiązku przez obdarowanego, zwłaszcza gdy przybiera ono postać ciężkiego uchybienia spotyka się z sankcją prawną w postaci odwołania darowizny. Godzi w ogólne poczucie etyczne sytuacja, jeżeli ktoś jest niewdzięczny wobec darczyńcy. W interesie nie tylko darczyńcy, ale także społecznym leży, aby nikt niegodny nie korzystał z pracy i majątku darczyńcy. Brak ekwiwalentu w omawianym typie umowy ma charakter czysto formalny, gdyż darowizna nakłada na obdarowanego więzy zobowiązujące go do szczególnego zachowania względem darczyńcy, dając mu możliwość podjęcia określonych czynności w razie naruszenia tego obowiązku (por. A. Ohanowicz, J. Górski, Zarys prawa zobowiązań, Warszawa 1970, s. 500). Wprawdzie do istotnych elementów (essentialia negotii) umowy darowizny nie należy obowiązek sprawowania opieki nad darczyńcą przez obdarowanego, to jednak umowa darowizny rodzi po stronie obdarowanego moralny obowiązek
wdzięczności, który nabiera szczególnego charakteru zwłaszcza wtedy, gdy dochodzi do zawarcia umowy między osobami najbliższymi, których powinność świadczenia pomocy i opieki wynika już z łączących strony umowy stosunków rodzinnych (wyrok SN z dnia 13 października 2005 r., I CK 112/05, LEX nr 186998). Dbałość o prawidłowy układ stosunków międzyludzkich, potwierdzony umową darowizny, należy postawić wyżej niż troskę o pewność i bezpieczeństwo obrotu, oparte na zasadzie pacta sunt servanda (łac. „umów należy dotrzymywać”). Normy moralne zostały w sytuacji opisanej komentowanym przepisem postawione wyżej niż stosunek kontraktowy. Ingerencja w istniejący stosunek prawny jest jednak dyktowana zachowaniem obdarowanego, który prowokuje zmianę stosunku prawnego.
Należy podkreślić, że zgodnie z wyrokiem SN z dnia 22 marca 2001 r. sygn. akt V CKN 1599/00 niewdzięczność w stopniu rażącym może polegać nie tylko na działaniu, lecz także na zaniechaniu spełnienia obowiązków obciążających obdarowanego, krzywdzących darczyńcę. Dalej w uzasadnieniu tenże Sąd wskazuje:
nie sposób aprobować postępowania pozwanej, która od ponad 5 lat nie sprawuje opieki nad matką. Trafne jest stanowisko pełnomocnika powódki, iż sprzeczny z zasadami doświadczenia życiowego jest pogląd Sądu Apelacyjnego, iż powódka, licząca 87 lat, mieszkająca samotnie, nie wymaga pomocy w sprawach życia codziennego, pominąwszy nawet stan techniczny jej mieszkania. Nawet konfliktowy charakter powódki, wynikający zapewne z jej stanu psychicznego i emocjonalnego, nie zwalnia pozwanej jako jej córki, a nie tylko jako obdarowanej, od zapewnienia matce godziwej egzystencji.W tym kontekście rozważyć należało, przyznany przez pozwaną, fakt całkowitego braku zainteresowania sytuacją powódki trwający 5 lat, pod kątem istnienia z jej strony niewdzięczności. Za rażącym charakterem tej niewdzięczności (jakkolwiek polega ona na braku działań)
przemawiać może trwanie pozwanej w swym postępowaniu względem matki przez wiele lat.
Powyższe stanowisko znajduje również potwierdzenie w wyroku z dnia 19 marca 2009 r. sygn. akt III CSK 307/08, gdzie Sąd Najwyższy podkreślił, że rażąca niewdzięczność może polegać na zaniechaniu działań obdarowanego wobec darczyńcy, jeżeli bliska więź pokrewieństwa wymagałaby jednak podjęcia działań
aktywnych, polegających zwłaszcza na zapewnieniu darczyńcy (osobie bliskiej) stosownej pomocy w jej sprawach osobistych.
Odwołanie darowizny jest możliwe również wtedy, gdy zachowanie obdarowanego skierowane było bezpośrednio przeciwko osobie trzeciej, stanowiło jednak równocześnie wyraz niewdzięczności w stosunku do darczyńcy. Krąg osób trzecich obejmuje osoby bliskie darczyńcy.
Procedura odwołania darowizny z powodu rażącej niewdzięczności
Darczyńca może odwołać darowiznę w terminie jednego roku od dnia, w którym dowiedział się o rażącej niewdzięczności obdarowanego. Nie ma znaczenia, kiedy zachowanie takie miało miejsce, ważne jest jedynie, kiedy darczyńca powziął o nim wiadomość. Jeżeli przybrało ono postać ciągłą, jak przy zaniechaniu, istotne jest, kiedy stan taki ustał. Odwołanie następuje w drodze oświadczenia w formie pisemnej. W treści oświadczenia należy wskazać, z jakich powodów darowizna jest odwoływana. Ponadto warto wskazać obdarowanemu termin, w jakim ma dokonać zwrotu przedmiotu darowizny. W sytuacji, gdy obdarowany nie zgadza się z
odwołaniem darowizny, zachodzi potrzeba skierowania do sądu pozwu o zobowiązanie go do złożenia oświadczenia o zwrocie przedmiotu darowizny.
