Wprowadzenie
Tematyka rekompensat za represje stosowne w czasach PRL jest uregulowana w ustawie z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (dalej: „ustawa lutowa”).
Kto może dochodzić odszkodowania i zadośćuczynienia za represje w czasach PRL?
Roszczenie wobec Skarbu Państwa przysługuje:
osobie, wobec której stwierdzono nieważność orzeczenia wydanego przez polskie organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości lub przez organy pozasądowe w okresie od rozpoczęcia ich działalności na ziemiach polskich, począwszy od 1 stycznia 1944 r. do 31 grudnia 1989 r., jeżeli czyn zarzucony lub przypisany był związany z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego albo orzeczenie wydano z powodu takiej działalności, jak również orzeczenia wydane za opór przeciwko kolektywizacji wsi oraz obowiązkowym dostawom
osobie, wobec której wydano decyzję o internowaniu w związku z wprowadzeniem w dniu 13 grudnia 1981 r. w Polsce stanu wojennego
osobom, mieszkającym obecnie bądź w chwili śmierci w Polsce, represjonowanym przez radzieckie organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości lub organy pozasądowe, działające na obecnym terytorium Polski w okresie od dnia 1 lipca 1944 r. do dnia 31 grudnia 1956 r. oraz na terytorium Polski w granicach ustalonych w Traktacie Ryskim, w okresie od dnia 1 stycznia 1944 r. do dnia 31 grudnia 1956 r., za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego lub z powodu takiej działalności
osobie, która w okresie od dnia 1 listopada 1982 r. do dnia 28 lutego 1983 r. pełniła czynną służbę wojskową, do której odbycia została powołana za działalność na rzecz
niepodległego bytu Państwa Polskiego
dziecku matki pozbawionej wolności, wobec której stwierdzono nieważność orzeczenia, które przebywało wraz z matką w więzieniu lub innym miejscu odosobnienia lub którego matka w okresie ciąży przebywała w więzieniu lub innym miejscu odosobnienia.
W przypadku śmierci osoby represjonowanej, uprawnienie przysługuje jej małżonkowi, dzieciom i rodzicom.
Procedura dochodzenia roszczeń za represje w okresie PRL
Aby uzyskać odszkodowanie i zadośćuczynienie za represje w czasach PRL, w wielu przypadkach konieczne jest najpierw stwierdzenie nieważności orzeczenia wydanego wobec osoby represjonowanej (np. wyrok skazujący lub postanowienie o umorzeniu postępowania karnego gdzie zastosowano tymczasowe aresztowanie). Dopiero gdy sąd uzna takie orzeczenie za nieważne, można na tej podstawie wystąpić z roszczeniem o odszkodowanie i zadośćuczynienie od Skarbu Państwa. Jednak w przypadku m.in. osób internowanych procedura jest uproszczona, gdyż nie jest wymagane uznanie decyzji o internowaniu za nieważną. Żądanie odszkodowania lub zadośćuczynienia zgłasza się w sądzie okręgowym (lub wojskowym sądzie okręgowym) – w zależności od okoliczności – albo tym, który wydał postanowienie o stwierdzeniu nieważności orzeczenia wydanego w PRL, albo tym, w którego okręgu zamieszkuje osoba składająca żądanie. O odszkodowanie i zadośćuczynienie za represje można ubiegać się w terminie 10 lat od uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nieważności orzeczenia. Zarówno wniosek o unieważnienie orzeczenia jaki i o zadośćuczynienie oraz odszkodowanie są zwolnione z opłat sądowych.
Jakie przysługują roszczenia za represje w okresie PRL?
W związku z represjami przysługują głównie 2 świadczenia:
odszkodowanie
zadośćuczynienie
Odszkodowanie ma na celu zrekompensować straty i szkody finansowe. Jest więc ściśle związane ze sferą materialną. Może dotyczyć dla przykładu utraconego zarobku czy zabranego mienia w związku z pobytem w zakładzie karnym w PRL. Innymi słowy to wszystkie te czynniki związane z represjami, które można dokładnie wyliczyć i które znajdują swoje odzwierciedlenie w sferze majątkowej.
Zadośćuczynienie z kolei rekompensuje krzywdy – cierpienie fizyczne i psychiczne, często związane nawet z torturami, przebywanie w trudnych warunkach w związku z pozbawieniem wolności, internowaniem albo znęcaniem podczas przymusowej służby wojskowej. Z uwagi na niematerialny charakter krzywd ustalenie odpowiedniej wysokości zadośćuczynienia zależy od indywidualnie ustalonych okoliczności takich jak:
stopień i rodzaj represji;
skutki represji – w tym także ich wpływ na całe życie i zdrowie represjonowanego;
czas trwania represji;
wiek represjonowanego i jego sytuację (np. fakt, że podczas pozbawienia wolności został rozdzielony z żoną i dopiero narodzonym dzieckiem).
Podsumowanie
W przypadku osób, które w okresie od 1 stycznia 1944 – 31 grudnia 1989 r. były internowane lub skazane wyrokiem sądów funkcjonujących w czasach PRL i zostały osadzone w więzieniu lub też były przetrzymywane w miejscach odosobnienia mogą żądać od Skarbu Państwa naprawienia szkody, zapłaty zadośćuczynienia za krzywdy jakie wyrządziły władze ówczesnego systemu. Taką możliwość daje tzw. ustawa lutowa, zwana szerzej ustawą o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa
Polskiego z dnia 23 lutego 1991 r. W przypadku śmierci osoby represjonowanej, uprawnienie przysługuje również jej małżonkowi, dzieciom i rodzicom.
