Jedną z najważniejszych instytucji procesowych w polskim prawie administracyjnym, służącą ochronie zasady prawdy obiektywnej, jest wznowienie postępowania na podstawie przepisu art. 145 § 1 pkt 5 Kodeksu postępowania administracyjnego. Zgodnie z nią postępowanie wznawia się, jeżeli wyjdą na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji, a nieznane organowi, który ją wydał. Na podstawie tej przesłanki można ponownie rozpatrywać sprawę, która skończyła się wydaniem ostatecznej decyzji administracyjnej, czyli takiej, co do której nie istnieje możliwość wniesienia odwołania w trybie postępowania administracyjnego (art. 16 § 1 k.p.a.). Z tą przesłanką wznowieniową wiąże się też kilka aspektów, które wymagają szerszego omówienia.
Zgodnie z ugruntowanym poglądem orzecznictwa przepis art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. może mieć zastosowanie, gdy spełnione są łącznie trzy przesłanki. Po pierwsze, ujawnione okoliczności faktyczne lub dowody, istotne dla sprawy, są nowe. Drugą przesłanką jest istnienie „nowych okoliczności faktycznych”, „nowych dowodów” w dniu wydania decyzji ostatecznej. Trzecią przesłanką jest, że „nowe okoliczności faktyczne”, „nowe dowody”, nie były znane organowi, który wydał decyzję.
Kluczowym elementem omawianej przesłanki jest tzw. przymiot nowości. Oznacza to, że fakty lub dowody muszą istnieć fizycznie w momencie rozstrzygania sprawy przez organ (czyli w dniu wydania decyzji), lecz pozostawały poza sferą wiedzy urzędnika. Wznowienie postępowania na podstawie okoliczności faktycznych znanych organowi w dniu wydania decyzji jest bowiem rażącym naruszeniem prawa. Wskazane we wniosku o wszczęcie postępowania okoliczności faktyczne lub dowody mają być nowe dla organu, a zatem nie były znane organowi rozpoznającemu sprawę w postępowaniu zwykłym.
Należy jednak pamiętać, że nie każda nowa informacja otwiera drogę do wznowienia. Ustawodawca wprowadził filtr w postaci „istotności” nowych faktów lub dowodów. Oznacza to, że muszą one mieć realny wpływ na treść rozstrzygnięcia. Okolicznością faktyczną istotną dla sprawy jest taka okoliczność, która mogła mieć wpływ na odmienne rozstrzygnięcie sprawy, co oznacza, że w sprawie mogłaby zapaść decyzja co do swej istoty odmienna od rozstrzygnięcia dotychczasowego – np. przyznania prawa zamiast jego odmowy lub nałożenia obowiązku w innym wymiarze. Dokonując oceny nowych okoliczności faktycznych lub nowych dowodów jako mających istotne znaczenie dla sprawy należy zbadać, czy gdyby były one znane organowi wydającemu pierwotną decyzję, to rozstrzygnięcie mogłoby być inne. Należy też podkreślić, że w ramach oceny istotności okoliczności faktycznych lub dowodów nie dokonuje się oceny prawidłowości wykładni przepisów prawa materialnego zastosowanych przy wydaniu decyzji pierwotnej. Zmiana wykładni tych przepisów pozostaje bez znaczenia dla oceny nowych okoliczności faktycznych lub nowych dowodów jako istotnych dla sprawy.
Strona powołująca się na tę przesłankę musi zachować rygorystyczny termin miesięczny, liczony od dnia, w którym dowiedziała się o nowej okoliczności lub dowodzie. W ramach postępowania organ najpierw w pierwszej kolejności bada, czy wskazane nowości rzeczywiście spełniają ustawowe kryteria. Dopiero po pozytywnej weryfikacji następuje faza rozpoznawcza, w której organ ocenia wpływ tych dowodów na sprawę i wydaje nową decyzję, która może uchylić dotychczasowe rozstrzygnięcie. Dzięki temu mechanizmowi system prawny pozwala na skorygowanie błędów wynikających z niepełnego materiału dowodowego, co jest niezbędne dla zachowania zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa.
